Aksiya nima

Nimalarni o‘rganasiz

• Aksiya qanday huquqlar beradi
• Daromad qayerdan keladi va nega bo‘lmasligi mumkin
• Oddiy va imtiyozli aksiyalar nimasi bilan farq qiladi

Biznesdagi ulush

Aksiyadorlik jamiyati kapitali aksiyalarga bo‘lingan. Aksiya sotib olsangiz, kompaniyaning ulushdoriga aylanasiz. Oddiy aksiyalar umumiy yig‘ilishda ovoz berish huquqini beradi; imtiyozli aksiyalarda dividend olishning alohida shartlari bor.

Kompaniya bir sinfdagi 1 000 000 aksiyani chiqargan, sizda esa 1 000 ta bo‘lsa, shu miqdorning 0,1%i sizga tegishli: 1 000 / 1 000 000 × 100%. Bu o‘quv misoli.

Narx o‘sishidan daromad

Narx talab va taklifdan shakllanadi. Unga kompaniya natijalari, dividendlar, soha yangiliklari va investorlarning kutishlari ta’sir qiladi. Narx ko‘tarilishi ham, tushishi ham mumkin. Sotib olganingizdan arzonga sotsangiz, zarar ko‘rasiz; bitim xarajatlari ham natijaga ta’sir qiladi.

Dividenddan daromad

Dividend — taqsimlanadigan foydadan aksiyadorlarga to‘lov. Oddiy aksiyalar bo‘yicha umumiy yig‘ilish foydaning qaysi qismini to‘lashni hal qiladi; kompaniya foydani rivojlanishga yo‘naltirib, dividend e’lon qilmasligi mumkin. Imtiyozli aksiyalarda quyida keltirilgan qo‘shimcha shartlar bor.

UZTLP dividend tarixi

SQBN dividend tarixi

HMKBP dividend tarixi

Ikki turdagi aksiya

«O‘zbektelekom» oddiy aksiyasining tikeri UZTL, imtiyozli aksiyasiniki UZTLP. Bular alohida qog‘ozlar: har birining o‘z bozor narxi bor.

Imtiyozli aksiya dividendi miqdori yoki hisoblash tartibi ustavda belgilanadi. Masalan, qat’iy summa yoki nominaldan foiz. Nominal chiqarilish hujjatlarida ko‘rsatiladi; bozor narxi esa aksiya sotiladigan narxdir.

O‘quv misoli: nominal 1 000 so‘m, dividend nominalning 20%i bo‘lsa, bir aksiyaga 200 so‘m to‘lanadi. Uni 2 500 so‘mga olgan bo‘lsangiz, 200 so‘m xarajat va soliqlardan oldin xarid narxining 8%iga teng. Bu shartli raqamlar, UZTLP shartlari emas.

Jamiyat dividendlarni avval imtiyozli aksiyalar bo‘yicha to‘laydi. Qat’iy dividendga foyda yetsa, jamiyat to‘lovni rad eta olmaydi. Foyda yetishmasa, maxsus zaxira fondi doirasida to‘lash mumkin. Qonun, masalan, jamiyat to‘lovga qobiliyatsiz bo‘lganda to‘lovni cheklaydi.

Aksiya, omonat va obligatsiya

Omonatga pul qo‘ysangiz, uni shartnoma asosida bankka berasiz. Obligatsiya orqali emitentga — qog‘ozni chiqargan tashkilotga qarz berasiz. U qarzni qaytarish va daromad to‘lash shartlarini bajarish majburiyatini oladi. Aksiya sotib olsangiz, kompaniyada ulush olasiz; kiritilgan pulni qaytarishning belgilangan muddati yo‘q. Aksiyani sotish yoki dividend orqali pul olishingiz mumkin.

Ikkilamchi bozorda aksiya va obligatsiyani boshqa egasidan olasiz: qog‘oz pulini sotuvchi oladi. Birlamchi joylashtirishda mablag‘ni emitent jalb qiladi.

O‘quv misoli: qancha daromad oldingiz

100 aksiyani 10 000 so‘mdan olib, 11 000 so‘mdan sotdingiz. Egalik davrida 20 000 so‘m dividend oldingiz. Xarid va sotuv xarajatlari jami 30 000 so‘m bo‘ldi.

Soliqlardan oldingi natija: 1 100 000 − 1 000 000 + 20 000 − 30 000 = 90 000 so‘m. Narx o‘zgarishi 100 000 so‘m berdi, dividend 20 000 qo‘shdi, xarajat esa natijani 30 000 so‘mga kamaytirdi.

Amaliyot: bir kompaniyaning ikki sinfi

Solishtirish sahifasida UZTL va UZTLP ni topib, narxlarini solishtiring. Dars asosida qaysi tiker oddiy, qaysisi imtiyozli aksiyaga tegishli ekanini aniqlang. Dividendning ustav shartlarini kompaniya hujjatlaridan izlang.

Amalda tekshiring

UZTL va UZTLP kartochkalarida bitta emitentning ikki chiqarilishini solishtiring. Har birining ISIN, aksiya sinfi va o‘z dividend tarixini tekshiring.

Tekshirish manbasini ochish

Keng tarqalgan xatolar

• Oldingi narx o‘sishini kelajak va’dasi deb bilish
• Oddiy va imtiyozli aksiyalarni adashtirish
• Nominaldan dividend foizini xarid narxidan foiz deb bilish